Từ thời nhà Tống trở đi, tư tưởng Nho giáo đã trải qua sự hồi sinh và chuyển đổi mạnh mẽ được gọi là Tân Nho giáo:
- Trường phái Thành Châu (Trường phái duy lý) – Được dẫn dắt bởi Cheng Yi, Cheng Hao và Zhu Xi. Nó nhấn mạnh Lý (nguyên lý) như là lực lượng chi phối vũ trụ và nhấn mạnh việc học tập có hệ thống và tu dưỡng đạo đức thông qua việc nghiên cứu sự vật (gewu).
- Trường phái Lu-Wang (Trường phái duy tâm) – Dẫn đầu là Lục Cửu Nguyên và Vương Dương Minh. Nhấn mạnh nội tâm là nguồn gốc của các nguyên tắc đạo đức, thúc đẩy học thuyết nổi tiếng: “Tâm là nguyên lý” (tâm kế lý) và “sự thống nhất về kiến thức và hành động” (zhi xing he yi).
5. Đa dạng hóa thành nhiều trường tiểu học
Theo thời gian, Nho giáo đã đa dạng hóa thành hàng chục nhánh học thuật, mỗi nhánh nhấn mạnh vào các cách giải thích, chuyên ngành và phương pháp luận khác nhau. Một số trường phái nổi tiếng bao gồm:
- Guwen (Trường phái văn bản cổ)
- trường Gongyang
- Học viện Yuelu (Trường Hồ Nam)
- Trường Diêu Giang
- Trường Đài Loan
- Trường Thái Nguyên
- Trường Yan-Li (Trường Mặt và Nguyên lý)
- Trường Đông Chiết Giang
- Trường Giang Nam (tuyến Nam Kinh và Tô Châu)
Thậm chí còn có nhiều trường học địa phương hơn, phản ánh truyền thống trí thức phong phú ở các vùng như Vũ Nguyên, Lạc Dương và Hàng Châu. Mặc dù có sự đa dạng, tất cả các nhánh đều chia sẻ nền tảng đạo đức của Nho giáo và cam kết về đức hạnh cá nhân, sự hòa hợp trong gia đình và sự quản lý tốt.
Đánh giá sau này của Nho giáo
Trong suốt lịch sử Trung Quốc, Nho giáo liên tục được cả những người ủng hộ và chỉ trích diễn giải lại, ca ngợi và phê phán. Khả năng thích ứng với bối cảnh chính trị và văn hóa thay đổi đã góp phần tạo nên ảnh hưởng lâu dài của nó.
Đánh giá triết học
Ngay cả những nhà tư tưởng không theo Khổng giáo cũng nhận ra sức mạnh thực tế và đạo đức của giáo lý Khổng giáo. Như đã ghi chép trong văn bản Đạo giáo Trang Tử – Người đánh cá:
“Họ tuân theo lòng trung thành và sự thành tín, thực hành nhân từ và chính nghĩa, tinh luyện nghi lễ và âm nhạc, tổ chức các mối quan hệ của con người, phục vụ những người cai trị ở trên và cải tạo những người dân thường ở dưới — tất cả đều nhằm mang lại lợi ích cho thế giới.”
Nho giáo như là Chính thống giáo Nhà nước
Sách Hán Tóm tắt vị trí chính thức của Nho giáo trong thời nhà Hán:
“Nho giáo tuân theo Lục kinh, chú trọng nhân nghĩa, kế thừa đạo đức của Nghiêu và Thuấn, noi theo tấm gương của vua Văn và vua Võ, tôn Khổng Tử là bậc thầy tối cao của mình.”
Sự chứng thực này đã khẳng định chắc chắn Nho giáo là triết lý chỉ đạo cho việc quản lý, giáo dục và đạo đức xã hội ở Trung Hoa thời phong kiến.
Ảnh hưởng văn học
Vào thời Nam triều, Lưu Hiệp, trong chuyên luận văn học nổi tiếng của mình Tâm hồn văn chương và nghệ thuật chạm khắc rồng, thừa nhận vai trò của Nho giáo trong việc hình thành các chuẩn mực văn học:
“Nguyên lý phải theo hình thức chuẩn mực, ngôn từ phải theo mô hình quy định; áp dụng kỷ luật của Pháp gia nhưng vẫn giữ được nét tao nhã của văn xuôi Khổng giáo.”
Góc nhìn lịch sử hiện đại
Các nhà sử học đương đại như Fan Wenlan và Cai Meibiao đã đưa ra đánh giá thực tế hơn về tính linh hoạt về mặt lịch sử của Nho giáo:
“Giáo lý Nho giáo có nhiều mặt, cho phép trường phái này thích ứng với nhu cầu của các tầng lớp thống trị khác nhau trong suốt thời kỳ phong kiến, đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau phù hợp với từng thời kỳ.”
Khả năng thích nghi này giải thích tại sao Nho giáo vẫn duy trì sự thống trị của mình trong suốt hai thiên niên kỷ, ngay cả khi các triều đại hưng thịnh rồi sụp đổ.
Ảnh hưởng của Nho giáo
Từ thời nhà Hán, khi Đổng Trọng Thư thuyết phục Hoàng đế Vũ “từ bỏ mọi trường phái khác và chỉ tôn vinh Nho giáo” (ba chu bai jia, du zun ru shu), Nho giáo đã trở thành hệ thống trí tuệ và đạo đức có ảnh hưởng nhất ở Trung Quốc. Không giống như một trường học thông thường, Nho giáo đã phát triển thành một hệ thống giá trị toàn diện ăn sâu vào nền văn minh Trung Quốc.
Vào thời tiền Tần, Nho giáo chỉ là một trong nhiều trường phái cạnh tranh trong thời kỳ Bách gia. Vào thời điểm đó, Nho giáo không có ưu thế đặc biệt nào so với các triết lý khác như Đạo giáo, Pháp gia hay Mặc gia. Sự trỗi dậy thống trị của Nho giáo phần lớn là kết quả của sự chứng thực chính trị trong thời kỳ cai trị của đế quốc.
Tác động cốt lõi đến văn hóa Trung Quốc
Qua nhiều thế kỷ, tư tưởng Khổng giáo đã định hình nên nền tảng đạo đức, nền tảng giáo dục và cấu trúc xã hội của xã hội Trung Quốc. Nhiều thế hệ người Trung Quốc đã được giáo dục thông qua các văn bản kinh điển của Bốn cuốn sách và Năm tác phẩm kinh điển. Những lời dạy này không chỉ trở thành nghiên cứu học thuật mà còn là nguyên tắc chỉ đạo cho cách ứng xử cá nhân, cách quản lý và cuộc sống gia đình.
- Ý thức về nghĩa vụ: Lý tưởng của Khổng Tử là chịu trách nhiệm với thế giới (yi tianxia wei ji ren — “coi mọi việc dưới gầm trời là trách nhiệm của mình”) thấm nhuần vào đạo đức chính trị và cá nhân của người Trung Quốc.
- Lòng trung thành và hiếu thảo: Các giá trị của ren (lòng nhân từ), có (sự công chính), lý (sự đúng đắn của nghi lễ), zhi (khôn ngoan), xin (sự đáng tin cậy), chung (lòng trung thành) và tiêu (lòng hiếu thảo) tiếp tục xác định các mối quan hệ trong gia đình và xã hội.
- Sự tha thứ và có đi có lại: Câu châm ngôn nổi tiếng “Đừng làm với người khác những gì bạn không muốn người khác làm với mình” thúc đẩy sự tôn trọng lẫn nhau và tương tác đạo đức.
- Quản trị đạo đức: Quan điểm của Khổng Tử về việc tu dưỡng bản thân dẫn đến sự hòa hợp xã hội vẫn là bản thiết kế cho trật tự đạo đức lý tưởng: “Tu dưỡng bản thân, điều hòa gia đình, quản lý đất nước và mang lại hòa bình cho thế giới”.
Cuối cùng, Nho giáo đã gắn bó chặt chẽ với chế độ phong kiến Trung Hoa, không chỉ định hình nên đạo đức cá nhân mà còn cả nền tảng tư tưởng của nhà nước trong gần hai thiên niên kỷ.
Ảnh hưởng toàn cầu và sự diễn giải lại hiện đại
